پاسخ به بعضی شبهه های متداول

پاسخ شبهه اول:در پاسخ به این سؤال باید چند مسأله مورد بررسی قرار گیرد اولاً باید بررسی شود که آیا این مطلب درست است یا نه؟ ثانیاً در صورت درستی این مطلب چند سؤال باید جواب داده شود.
1. این مطلب چگونه با عصمت سازگار است؟
2. چرا نور نبوت از نسل یوسف ـ علیه‎ السلام ـ گرفته شد.
3. آیا حضرت یوسف نمی توانست مانند حضرت یونس ـ علیه‎ السلام ـ توبه کند؟
درباره درستی یا نادرستی مطلب فوق باید گفت: این مطلب در قرآن نیامده است و قرینه بر صحت این مطلب نیز یافت نمی شود؛ بلکه قرینه بر ردّ این مطلب وجود دارد و آن این است که یوسف به استقبال آنها در خارج از مصر رفت و پدر و مادرش را در آغوش کشید و آنگاه به منظور احترام و رعایت ادب گفت: داخل مصر شوید که انشاءالله در امان هستید و سپس حضرت یوسف پدر ومادرش را بالای تخت سلطنتی فراخواند که خود بر آن تکیه می زد.[1]
استاد سبحانی در این باره می فرماید: هیچ احترامی بالاتر و برتر از این نیست که رئیس کشور به استقبال پدر و مادر و برادران، به بیرون شهر بیاید و آنها را در آغوش بکشد؛ سپس همراه آنان وارد شهر گردد و یکسره وارد مقرّ حکومتی شوند، آنگاه پدر و مادر را در کنار تخت فرمانروایی خود بنشاند.[2]
در مراجعه به روایات، احادیثی[3] مربوط به این مطلب یافت می شود که معنای همه آنها تقریباً یکی است که عبارت است از اینکه هنگامی که یوسف به استقبال پدرش آمد یعقوب در برابر یوسف از اسب پیاده شد؛ ولی یوسف پیاده نشد (به خاطر جلال و شکوه سلطنت در مقابل پدر تواضع نکرد) هنوز سوار بر مرکب بود که جبرئیل نازل شد و گفت: ای یوسف دستت را باز کن او نیز باز کرد جبرئیل نوری از کف دست او خارج کرد یوسف پرسید این نور چیست؟ جبرئیل پاسخ داد این نور نبوت در صلب تو بود، دیگر پیامبری از نسل تو مبعوث نخواهد شد.
سخن بزرگان درباره این گروه از احادیث چنین است:
1. علامه طباطبائی: روایات در داستان یوسف بسیار است؛ ولی بیشترین آنها یا سندشان ضعیف است و یا متنشان دچار تشویش و اضطراب می باشد؛ مثلاً از جمله آن روایات این است که خدای سبحان نبوت را در دودمان یعقوب در پشت «لاوی» برادر بزرگ یوسف قرار داد.[4]
2. استاد سبحانی: روایاتی که در این مورد نسبت بی مهری به یوسف می دهند و می گویند: او نسبت به پدرش تکبر کرد و از اسب پیاده نشد و نور نبوت از میان انگشتان او خارج گشت با آیات مذکور درباره یوسف تطبیق نمی کند.[5]
3. علی عراقچی همدانی: در روایات نسبتها و اشکالاتی به یوسف ـ علیه‎ السلام ـ داده شده که مفاد آنها با عصمت سازگار نیست و قسمت زیادی از آنها از اسرائیلیات است که کاملاً بی اعتبار است و ارزش علمی ندارد و فرضاً اگر در بین روایت ها روایت صحیح هم باشد که نیست، چون خبر واحد و در عین حال مخالف قرآن است، مردود است.[6]
پس تا اینجا روشن شد که این مطلب واقعیت ندارد و گواه بر این که یوسف به آخرین مرحله از وظایف انسانی و الهی عمل کرد این که پدر و مادر و همه برادران، بی اختیار در برابر عظمت یوسف سجده کردند؛ بنابراین یوسف در اوج قدرت از یاد خدا غافل نبود.
اما قسمت دوم جواب: در صورت صحت این مطلب باید به سؤالات زیر جواب داده شود.
1. این مطلب با عصمت چگونه سازگار است؟ جواب اگر این روایات صحیح باشند در این صورت باید حمل بر ترک اولائی کرد که یک لحظه یوسف ـ علیه‎ السلام ـ مرتکب شد و سپس این حالت و برطرف شد؛ زیرا به تصریح قرآن پس از ملاقات پدر و مادر خویش را در جایگاه استقبال در آغوش کشید و احترام زیادی به آنها کرد.[7] بر فرض صحت این مطلب، این کار گناه نیست تا منافات با عصمت یوسف داشته باشد.
2. چرا باید این کار یوسف باعث شود که نور نبوت از نسل وی گرفته شود.
اینکه نبوت از نسل کسی انتخاب شود دلیل بر افضلیت او بر طرف دیگر نیست. چنانکه امامت از نسل امام حسین ـ علیه‎ السلام ـ انتخاب شد، ولی این دلیل بر افضلیت امام حسین ـ علیه‎ السلام ـ بر امام حسن ـ علیه‎ السلام ـ نیست.[8]
3. آیا حضرت یوسف نمی توانست مانند حضرت یونس ـ علیه‎ السلام ـ توبه کند؟
جواب: گناهی از یونس ـ علیه‎ السلام ـ سر نزده بود تا این که توبه کند؛ بلکه عبارتی که بعضی می گویند دلالت بر اعتراف یونس بر گناه خود و توبه او می کند.
به عنوان یک دعا بوده و در حال تضرع و خشوع در برابر خداوند ایراد شده است.[9]
در مورد یوسف هم همینطور است؛ یعنی حضرت گناهی مرتکب نشده بود تا توبه کند.
نتیجه بحث: این گونه روایات یا صحیح نیستند و اگر صحیح هم باشد خبر واحد است، نمی توان به آنها اعتنا کرد و عصمت انبیا را که با برهان عقلی ثابت شده است زیر سؤال برد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. تفسیر جوامع الجامع، امین الاسلام ابوعلی فضل بن حسن طبرسی، ج 2.
2. تفسیر کوثر، یعقوب جعفری، ج 5، ص 455، چاپ اول، انتشارات هجرت.
3. عصمة الانبیاء در قرآن کریم، علامه جعفر سبحانی، مؤسسه امام صادق.

[1] . یوسف/ 99 و 100.
[2] . سبحانی، جعفر، منشور جاوید، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، 1372، ج 11، ص 472.
[3] . عبدعلی بن جمعه العروسی الحویزی، تفسیر نورالثقلین، با تعلیقه رسولی محلاتی، قم، افست علمیه، بی تا، ص 466. فضل بن حسن طبرسی، تفسیر مجمع البیان، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ دوم، بی تا، ج 3، ص 405.
[4] . طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبائی، چاپ چهارم، 1370، ج 11، ص 397.
[5] . سبحانی، جعفر، منشور جاوید، چاپ اول، مؤسسه امام صادق، 1372، ج 11، ص 472.
[6] . عراقچی همدانی، علی، انتشارات مفید، بی تا، ص 96.
[7] . تجری، ابوالقاسم، روش تفسیر تشریحی سوره یوسف، انتشارات عصمت، چاپ اول، 1380 ش، ص 145.
[8] . صادقی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، 1406 هـ ق، ص 206.
[9] . علم الهدی، سید مرتضی، تنزیه الانبیاء، ترجمه امیر سلمانی رحیمی، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1377، ص 169.

o         

o         

پاسخ شبهه ی دوم::پاسخ را طی مراحل ذیل به صورت خلاصه بیان می کنیم و شرح آن را به منابع معتبر ارجاع می دهیم
1ـ اولین مرحله و مرتبه عصمت و مصونیت از گناه و خطا تدریجی نیست؛ بلکه یک نوع موهبت و تفضل الهی است و قابل اکتساب نیست، این مرتبه از بدو ولادت تا پایان عمر همراه معصومین است، قرآن مجید درباره حضرت عیسی(ع)[1] و یحیی(ع).[2] تصریح دارد که مقام نبوت در دوران کودکی به آن دو عطا شده است و از لازمه ی نبوت عصمت است؛ بنابر این آنان در همان دوران کودکی دارای ملکه ی عصمت بوده اند، از آن جایی که کودک مکلف نیست، آنان این ویژگی را با انجام عبادات و ... به دست نیاورده اند؛ بلکه خداوند به آن ها اعطا کرده است. همینطور به مقام امامت رسیدن بعضی از امامان ما در زمان طفولیت و قبل از تکلیف و امکان اکتساب از بهترین شواهد بر این مطلب است، و علامه مجلسی می فرماید: عقیده معروف امامیه این است که عصمت از آغاز تا پایان زندگی، همراه معصوم است.[3]
در این که امام و نبی هنگام امام شدن یا پیامبر شدن به عصمت نایل شده اند اختلافی نیست و چون آیات مذکور و سیره بعضی امامان می رساند که در زمان طفولیّت و حتی بدو ولادت به موهبت نبوت یا امامت ملبس شده اند، معلوم می شود که عصمت اکتسابی محض نیست.
شیخ مفید می فرماید: «و العصمة تفضل من الله تعالی»[4] علامه حلی می فرمایند: عصمت لطف الهی است که خداوند آن را افاضه می کند و اسباب این لطف را چهار چیز معرفی می کند.[5]
حالا که مرتبه اول عصمت (آنچه برای نبی و امام لازم است) موهبتی، دفعی، لطف، تفضلی و غیر اکتسابی شد؛ پس شخص معصوم، در کسب ملکه عصمت چه زحمت و تلاشی انجام داده تا عصمت برای او فضیلتی باشد؟ جواب این قسمت از مراحل ذیل معلوم می شود.
2ـ مبدء و سبب عصمت، علم به گناه و آثار و عواقب آن و تقوای کامل است که از شخص معصوم در سایه ی چنین علم و تقوایی معصیت صادر نمی شود، لکن این آگاهی سلب اختیار از معصوم نمی کند; یعنی ضمن این که قدرت و اختیار بر گناه و خطا را دارد مرتکب نمی شود.[6] کسی که با اختیار و قدرت معصیت را ترک می کند و حتی مرتکب ترک اولی نمی شود و همواره مطیع امر خداوند است بدون شک فضیلت دارد و مایه مباهات و افتخار است، حتی برای انسانهای عادی که کارهایش بر اساس علم و ایمان است؛ مثلا می دانیم سیگار ضرر دارد و عواقب آن را به خوبی می دانیم. لذا سیگار نمی کشیم، این ترک سیگار برای ما فضیلت و افتخار است.
آیاتی در قرآن مجید داریم که انبیا و اولیا و پیامبر خاتم (ص) را از ارتکاب احتمالی معصیت و شرک بر حذر می دارد، اگر عصمت اختیار را کاملا سلب می کرد دیگر این نواهی و هشدارها معنی نداشت.[7]
علامه طباطبائی می فرمایند: ان هذا العلم اعنی ملکة العصمة لا یغیر الطبیعة الانسانیة المختارة فی افعالها الارادیة و لا یخرجها الی ساحة الاجبار و الاضطرار کیف و العلم من مبادی الاختیار.[8]
خلاصه، هر جا انسان قدرت و اختیار بر معصیتی را داشته باشد، لکن مرتکب نشود فضیلت و امتیاز است خواه این عدم ارتکاب مستند به علم و تقوا باشد یا به خاطر ترس از عقاب و جهنم.
3ـ خداوند حکیم است و هیچ کار و لطف و فضلش بدون حکمت و دلیل و رحجان نیست، اینکه خداوند عصمت را به عده محدودی عطا کرده است حتماً یک فضیلت و رجحانی در وجود آنها بوده است، و لازم نیست علت و حکمت تمام کارهای خداوند را عقل انسانها درک و کشف کند، همین که خدای حکیم این عده را برگزیده، دلیل بر فضلیت آنهاست «و لقد اخترنا هم علی علم علی العالمین»[9] «و انهم عندنا لمن المصطفین الاخیار»[10] شیخ مفید می فرماید: عصمت تفضل از جانب خداوند بر کسانی است که خدا می دانست که این عده بر آن عصمت متمسک و پای بند می مانند؛[11] یعنی اگر همین ملکه عصمت را به غیر معصومین می داد باز هم در سایه اختیار و قدرتی که داشتند معلوم نبود عصمت را به کار می گرفتند. سید مرتضی مساله قابل ستایش بودن عصمت را مطرح کرده و یادآور می شود که اگرچه عصمت لطف الهی است و شامل گروهی از بندگان خاص می باشد، در عین حال قابل ستایش است؛ زیرا بندگان خدا در برابر عصمت بر دو گروهند، گروهی که بر فرض افاضه عصمت با کمال آزادی و اختیار از آن در راه ترک گناه بهره می گیرند؛ اما گروه دیگر بر فرض افاضه ی عصمت بهره نمی گیرند؛ بنابراین فقط بر گروه اول افاضه می شود و این از افتخارات و فضایل آنها محسوب می شود.[12]
4ـ نخستین مرحله عصمت (مصونیت از گناه و خطا) که از ابتدای ولادت تا انتها با معصومین است، افاضه الهی است؛ اما مراحل بعدی عصمت و درجه های عالی عصمت برای معصومین اکتسابی است که در اثر مجاهدتها، تحمل مصایب، انجام عبادات ویژه حاصل می شود چنانکه مقام امامت را خداوند برای ابراهیم پیامبر که معصوم هم بود بعد از موفقیت در امتحانات بسیار مشکل عنایت کرد، مسلماً عصمت و مقام ابراهیم در اواخر عمر با مقام و عصمت شان در بدو ولادت مساوی نخواهد بود. برای این مطلب دو شاهد می آوریم:
اول ـ در زیارت فاطمه زهرا (س) می خوانیم: ای امتحان و آزمون شده! آنجا که خدا تو را پیش از آفرینش درین جهان آزمود و در میدان امتحان و بلا صابر و بردبار یافت.
دوم ـ در دعای ندبه می خوانیم... اولیائی که آنان را برای خود برگزیدی پس از آنکه زهد و پیراستگی را در زندگی این دنیای پست برای آنان شرط نمودی و آنان شرط تو را پذیرفتند و تو نیز از وفای آنان آگاه شدی.[13]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. منشور جاوید، ج5، ص 28.
2. تفسیر المیزان، ج11، ص 163.
3. وحی و نبوت در قرآن، عبدالله جوادی آملی، اسراء، اول، 1381، صص 197 ـ 287.

[1] . مریم/ 29 و 30؛ فاشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیا قال انی عبداللله اتانی الکتاب و جعلنی نبیاً.
[2] . مریم/12. یا یحیی خذ الکتاب بقوة و آتیناه الحکم صبیاً.
[3] . مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب (ع)، چاپ سوم، ج 7، ص 179، به نقل از بحارالانوار، ج11، ص91.
[4] . شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقاد، تبریز، تعلیق شهرستانی، چاپ دوم، 1371، هـ ، ص61.
[5] . حلی، کشف المراد، قم، جامعه مدرسین، ص365.
[6] . سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، جامعه مدرسین، 1366، ج5، ص28.
[7] . انعام/87 و مائده/67.
[8] . طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، بیروت، مؤسسه اعلمی، 1391 هـ . ق، چاپ سوم، ج11، ص163.
[9] . دخان/32.
[10] . ص/47.
[11] . تصحیح الاعتقاد، همان.
[12] . منشور جاوید، همان، ص 27، به نقل از امالی سید مرتضی، ج2، ص347، و رسایل الشریف المرتضی، ج3، ص326.
[13] . منشور جاوید، همان، ص26.

o         

o         

o         

پاسخ شبهه ی دوم::پاسخ را طی مراحل ذیل به صورت خلاصه بیان می کنیم و شرح آن را به منابع معتبر ارجاع می دهیم
1ـ اولین مرحله و مرتبه عصمت و مصونیت از گناه و خطا تدریجی نیست؛ بلکه یک نوع موهبت و تفضل الهی است و قابل اکتساب نیست، این مرتبه از بدو ولادت تا پایان عمر همراه معصومین است، قرآن مجید درباره حضرت عیسی(ع)[1] و یحیی(ع).[2] تصریح دارد که مقام نبوت در دوران کودکی به آن دو عطا شده است و از لازمه ی نبوت عصمت است؛ بنابر این آنان در همان دوران کودکی دارای ملکه ی عصمت بوده اند، از آن جایی که کودک مکلف نیست، آنان این ویژگی را با انجام عبادات و ... به دست نیاورده اند؛ بلکه خداوند به آن ها اعطا کرده است. همینطور به مقام امامت رسیدن بعضی از امامان ما در زمان طفولیت و قبل از تکلیف و امکان اکتساب از بهترین شواهد بر این مطلب است، و علامه مجلسی می فرماید: عقیده معروف امامیه این است که عصمت از آغاز تا پایان زندگی، همراه معصوم است.[3]
در این که امام و نبی هنگام امام شدن یا پیامبر شدن به عصمت نایل شده اند اختلافی نیست و چون آیات مذکور و سیره بعضی امامان می رساند که در زمان طفولیّت و حتی بدو ولادت به موهبت نبوت یا امامت ملبس شده اند، معلوم می شود که عصمت اکتسابی محض نیست.
شیخ مفید می فرماید: «و العصمة تفضل من الله تعالی»[4] علامه حلی می فرمایند: عصمت لطف الهی است که خداوند آن را افاضه می کند و اسباب این لطف را چهار چیز معرفی می کند.[5]
حالا که مرتبه اول عصمت (آنچه برای نبی و امام لازم است) موهبتی، دفعی، لطف، تفضلی و غیر اکتسابی شد؛ پس شخص معصوم، در کسب ملکه عصمت چه زحمت و تلاشی انجام داده تا عصمت برای او فضیلتی باشد؟ جواب این قسمت از مراحل ذیل معلوم می شود.
2ـ مبدء و سبب عصمت، علم به گناه و آثار و عواقب آن و تقوای کامل است که از شخص معصوم در سایه ی چنین علم و تقوایی معصیت صادر نمی شود، لکن این آگاهی سلب اختیار از معصوم نمی کند; یعنی ضمن این که قدرت و اختیار بر گناه و خطا را دارد مرتکب نمی شود.[6] کسی که با اختیار و قدرت معصیت را ترک می کند و حتی مرتکب ترک اولی نمی شود و همواره مطیع امر خداوند است بدون شک فضیلت دارد و مایه مباهات و افتخار است، حتی برای انسانهای عادی که کارهایش بر اساس علم و ایمان است؛ مثلا می دانیم سیگار ضرر دارد و عواقب آن را به خوبی می دانیم. لذا سیگار نمی کشیم، این ترک سیگار برای ما فضیلت و افتخار است.
آیاتی در قرآن مجید داریم که انبیا و اولیا و پیامبر خاتم (ص) را از ارتکاب احتمالی معصیت و شرک بر حذر می دارد، اگر عصمت اختیار را کاملا سلب می کرد دیگر این نواهی و هشدارها معنی نداشت.[7]
علامه طباطبائی می فرمایند: ان هذا العلم اعنی ملکة العصمة لا یغیر الطبیعة الانسانیة المختارة فی افعالها الارادیة و لا یخرجها الی ساحة الاجبار و الاضطرار کیف و العلم من مبادی الاختیار.[8]
خلاصه، هر جا انسان قدرت و اختیار بر معصیتی را داشته باشد، لکن مرتکب نشود فضیلت و امتیاز است خواه این عدم ارتکاب مستند به علم و تقوا باشد یا به خاطر ترس از عقاب و جهنم.
3ـ خداوند حکیم است و هیچ کار و لطف و فضلش بدون حکمت و دلیل و رحجان نیست، اینکه خداوند عصمت را به عده محدودی عطا کرده است حتماً یک فضیلت و رجحانی در وجود آنها بوده است، و لازم نیست علت و حکمت تمام کارهای خداوند را عقل انسانها درک و کشف کند، همین که خدای حکیم این عده را برگزیده، دلیل بر فضلیت آنهاست «و لقد اخترنا هم علی علم علی العالمین»[9] «و انهم عندنا لمن المصطفین الاخیار»[10] شیخ مفید می فرماید: عصمت تفضل از جانب خداوند بر کسانی است که خدا می دانست که این عده بر آن عصمت متمسک و پای بند می مانند؛[11] یعنی اگر همین ملکه عصمت را به غیر معصومین می داد باز هم در سایه اختیار و قدرتی که داشتند معلوم نبود عصمت را به کار می گرفتند. سید مرتضی مساله قابل ستایش بودن عصمت را مطرح کرده و یادآور می شود که اگرچه عصمت لطف الهی است و شامل گروهی از بندگان خاص می باشد، در عین حال قابل ستایش است؛ زیرا بندگان خدا در برابر عصمت بر دو گروهند، گروهی که بر فرض افاضه عصمت با کمال آزادی و اختیار از آن در راه ترک گناه بهره می گیرند؛ اما گروه دیگر بر فرض افاضه ی عصمت بهره نمی گیرند؛ بنابراین فقط بر گروه اول افاضه می شود و این از افتخارات و فضایل آنها محسوب می شود.[12]
4ـ نخستین مرحله عصمت (مصونیت از گناه و خطا) که از ابتدای ولادت تا انتها با معصومین است، افاضه الهی است؛ اما مراحل بعدی عصمت و درجه های عالی عصمت برای معصومین اکتسابی است که در اثر مجاهدتها، تحمل مصایب، انجام عبادات ویژه حاصل می شود چنانکه مقام امامت را خداوند برای ابراهیم پیامبر که معصوم هم بود بعد از موفقیت در امتحانات بسیار مشکل عنایت کرد، مسلماً عصمت و مقام ابراهیم در اواخر عمر با مقام و عصمت شان در بدو ولادت مساوی نخواهد بود. برای این مطلب دو شاهد می آوریم:
اول ـ در زیارت فاطمه زهرا (س) می خوانیم: ای امتحان و آزمون شده! آنجا که خدا تو را پیش از آفرینش درین جهان آزمود و در میدان امتحان و بلا صابر و بردبار یافت.
دوم ـ در دعای ندبه می خوانیم... اولیائی که آنان را برای خود برگزیدی پس از آنکه زهد و پیراستگی را در زندگی این دنیای پست برای آنان شرط نمودی و آنان شرط تو را پذیرفتند و تو نیز از وفای آنان آگاه شدی.[13]
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. منشور جاوید، ج5، ص 28.
2. تفسیر المیزان، ج11، ص 163.
3. وحی و نبوت در قرآن، عبدالله جوادی آملی، اسراء، اول، 1381، صص 197 ـ 287.

[1] . مریم/ 29 و 30؛ فاشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیا قال انی عبداللله اتانی الکتاب و جعلنی نبیاً.
[2] . مریم/12. یا یحیی خذ الکتاب بقوة و آتیناه الحکم صبیاً.
[3] . مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، قم، مدرسة الامام علی بن ابیطالب (ع)، چاپ سوم، ج 7، ص 179، به نقل از بحارالانوار، ج11، ص91.
[4] . شیخ مفید، محمد بن نعمان، تصحیح الاعتقاد، تبریز، تعلیق شهرستانی، چاپ دوم، 1371، هـ ، ص61.
[5] . حلی، کشف المراد، قم، جامعه مدرسین، ص365.
[6] . سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، جامعه مدرسین، 1366، ج5، ص28.
[7] . انعام/87 و مائده/67.
[8] . طباطبائی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، بیروت، مؤسسه اعلمی، 1391 هـ . ق، چاپ سوم، ج11، ص163.
[9] . دخان/32.
[10] . ص/47.
[11] . تصحیح الاعتقاد، همان.
[12] . منشور جاوید، همان، ص 27، به نقل از امالی سید مرتضی، ج2، ص347، و رسایل الشریف المرتضی، ج3، ص326.
[13] . منشور جاوید، همان، ص26.

 

متن پاسخ سوم::

این سئوال، سابقه دیرینه ای دارد و مانند برخی از مسائل فلسفی، برای همگان مطرح است. غالب انسانها مایلند بفهمند که هدف از خلقت خودشان و یا

مجموعه انسانها چه بوده است؟

پیش از آنکه به پاسخ تفصیلی بپردازیم، اجمال جواب را در یک قالب علمی مطرح می کنیم. پاسخ به این سئوال در گرو تفکیک بین دو اصل است:

1 »فاعل « از آنجا که موجود کامل و بی نیازی است، کوچکترین غرضی که رفع حاجت از او کند، نداشته است.

2 »فعل « خدا، پیراسته از عبث و لغو بوده و حتما هدفی داشته، و این غایت مربوط به خود فعل است نه به فاعل.

به عبارت کوتاه تر، »فاعل « فاقد »غایت « است و »فعل « واجد آن. تفاوت میان این دو جمله بسیار وسیع است و خلط میان این دو، این سئوال را پدید آورده

است.توضیح اینکه، کسانی که این سئوال را مطرح می کنند، در لبه پرتگاه »تشبیه خالق به مخلوق « قرار دارند و فاعلیت خدا را مانند فاعلیت مخلوق

پنداشته اند، زیرا همانطور که انسان، دست به کاری نمی زند مگر به خاطر کمبودی که در خود احساس می کند و در رفع آن می کوشد، به گمان اینان، خدائی

که کمال مطلق است و کوچکترین کمبودی در او وجود ندارد، نیز باید در این خلقت غرض داشته باشد، چرا که فقدان غرض، دلیل »عبث « بودن است.

ولی اگر در اینجا میان »غرض فاعل « و »غرض فعل « تفکیک قائل شویم، قهراً مشکل خود به خود، حل خواهد شد. ولذا چنین می گوئیم:

از آنجا که فاعل، غنی مطلق و کمال محض است، و هیچ نوع کمبود و نقصی در او راه ندارد، نمی توان برای او غرض و غایتی اندیشید. اندیشه غرض برای

فاعل، از مسئله مقایسه سرچشمه می گیرد. و اگر علمای کلام می گویند: »افعال خدا معلل به اغراض نیست «،مقصود صحیح از آن این است که بگوئیم: غرض

و غایتی که به ذات خدا بازگردد در آنها وجود ندارد، زیرا چگونه می توان برای کمال مطلق و واجد همه کمالات، کمبودی اندیشید، آنگاه چنین فرض کرد که

خود او درصدد رفع آن نقصیه و کمبود برآید؟

ولی این که می گوئیم برای آفریدگار جهان و خالق کون، هدف و غرضی نیست، غیر از آن است که بگوئیم آفرینش هدف غرضی ندارد. نفی هدف برای

آفریدگار، غیر از آن است که آفرینش »عبث « و لغو باشد. ویکی از نقاط افتراق مکتب مادی و الهی همینجاست.

فلاسفه مادی برای وجود جهان و انسان، هدف و غرضی نمی اندیشد. اگر از یک فیلسوف مادی سئوال شود که جهان و انسان برای چه هدفی پدید آمده اند؟

او در پاسخ می گوید: هیچ هدف و غرضی در کار نیست. در حالی که شخص الهی در این مورد برای خلقت جهان و آفرینشانسان که فعل خدا است، غایت و

غرضی می اندیشد که نتیجه آن به تک تک موجودات جهان باز می گردد. از این رو الهی با قلب مطمئن و پیشانی باز و چهره روشن برای تمام تحولات و

حرکتهای زمینی و کیهانی غرضی می اندیشد و چنین می گوید:

در این محرابگه، معبودشان کیست؟ در این آمد شدن مقصودشان چیست؟

و در پاسخ می گوید:

همه هستند سرگردان چو پرگار پدید آرنده خود را طلبکار

و یا می گوید:

خرامیدن لاجوردی سپهر همه گرد گردیدن ماه و مهر

مپندار کز بهر بازیگری است سرا پرده ای این چنین سرسریست

در این پرده، یک رشته بی کار نیست سر رشته بر کس پدیدار نیست

روی این اساس که فعل خدا (نه ذات خدا) دارای هدف و غرضی است، قرآن می فرماید:

»اَفَحَسِبْتُمْ اَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ اَنَکُمْ الیْنا لا تُرْجَعُونَ؟ « مؤمنون/ 116

[آیا گمان می کنید که شما را بیهوده آفریده ایم و شما به سوی ما باز نمی گردید؟]

»اَلَّذینَ ... یَتَفَکَّروُنَ فی خَلْق السَّمواتِ وَاْلأرْض رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً « آل عمران/ 191

[کسانی که در آفرینش آسمانها و زمین به تفکر پرداخته می گویند: پروردگارا تو کاخ عظیم خلقت را بی جهت نیافریده ای (آفرینش تو هدفی دارد، هرچند

آفریدگار، دارای غرض نیست]

و باز می فرماید:

 

»وَ ما خَلَقْنَا السّماء والارض وَ ما بَیْنَهُما لا عِبینَ « انبیاء/ 16 -دخان/ 38

[هرگز آسمان و زمین و آنچه را که در میان آنها قرار دارد، بازیچه و بی غرض نیافریده ایم].

باتوجه به این اصل، باید دید، غرض از آفرینش چیست؟ غرضی که مایه تکمیل آفریدگار نباشد، ولی در عین حال، فعل او را از عبث بودن و لغو بودن خارج

سازد. هدف از آفرینش این است که هر موجودی را به کمال شایسته آن برساند، بدون آن که در این کار، نتیجه ای برای ذات پاک او وجود داشته باشد. هر

موجودی در این جهان برای خود قابلیت و شایستگی دارد و همگی با لسان حال درخواست وجود وطلب کمال می کنند. آفرینش جهان یک نوع پا سخگوئی به

این سئوالهای طبیعی و ذاتی اشیاء است و در حقیقت به کمال رساندن آنها است.

به دیگر سخن، آفرینش نوعی احسان و فیضی است از جانب خدا نسبت به موجودات ممکن. چنین آفرینشی »حسن ذاتی « دارد. و قیام به چنین فعلی که

ذاتا پسندیده است، جز این که خود فعل زیبا باشد، به چیزی دیگر نیاز ندارد.

او با آفرینش، وسائل کمال هر موجودی را در اختیار آن می گذارد. اراده حکیمانه او بر این تعلق گرفته است که موجودات بی جان به صورت طبیعی و جبری

به کمال خود برسند، درحالی که اراده حکیمانه او درباره موجودی مثل انسان بر این تعلق گرفته است که از طریق اختیار و آزادی کمالاتی را کسب کند.

سئوال از این است که چرا خالق منان، دست به چنین کار پسندیده بالذات زده است، مثل سئوال از این است که چرا انسان پاسخ نیکی را به نیکی می دهد

نه به بدی؟ همانطور که این سئوال، جوابی ندارد و جواب آن در خود سئوال مندرج است، پس سئوال از این که چرا خدا انسان و جهان را آفرید و وسائل

تکامل را در اختیار آنها نهاد، نیز چنین است.

تا اینجا پاسخ ما مربوط به کسانی بود که از دیدگاه کلامی این سئوال را مطرح می کردند. لذا ما در حل اشکال آنان، این راه را انتخاب نمودیم که در آفرینش

غرضی هست، اما غرض مربوط به استکمال ذات خالق نیست، بلکه غرض به خود فعل و خود مخلوق بر می گردد و آن غرض این است که او، انسان و جهان

را آفرید تا هریک به کمال شایسته خود برسند.

ولی گاهی این سئوال از جانب فرنگیها و فرنگ رفته ها مطرح می شود که می گویند:

هدف از زندگی چیست؟ و احیانا گروهی از آنان هنوز پاسخ این سئوال را دریافت نکرده، به مکتب »نیهیلیسم « (پوچ گرائی) روی آورده و معتقدند در زندگی

هدفی وجود ندارد و چه بسا با تنظیم نمایشنامه های بی سروته می رسانند که زندگی بشر بی سروته است. و قبلا نیز چنین پوچ گرائی در اشعار منسوب به

»خیام « به چشم می خورد.

برای تفهیم این گروه، باید به بیان دیگری دست زد و به توضیح بیشتری پرداخت. افرادی که برای زندگی، واقعیت و هدفی نمی یابند و از مکتب پوچ گرائی

ترویج می کنند، کسانی هستند که هستی را در چهار چوبه زندگی دنیوی محصور می سازند. در این صورت، جا دارد بپرسند چرا ما به این جهان آمدیم، و پساز

مصرف کردن مقداری آب و نان راه فنا را در پیش گرفتیم؟ از نظر این گروه، زندگی جز تباهی چیزی نیست. اما آن گروه که مرگ را دریچه ای برای زندگی

دائم و پیوسته می دانند و زندگی دنیوی را بازار تجارت برای آخرت می انگار

/ 0 نظر / 5 بازدید